Tout

O wszystkim po trochu

Zasady wspomagania rozwoju osobowości

Stymulacja rozwoju osobowości polega na świadomym, celowym, ukierunkowanym i systematycznym oddziaływaniu na zachowanie człowieka, zgodnie z naukowo sprawdzonymi zasadami oraz poprzez użycie określonych metod wyzwalania możliwości rozwojowych i korygowania rozwoju.

Proces stymulacji rozwoju osobowości powinien między innymi uwzględniać:

  • poznawanie możliwości i ograniczeń rozwojowych konkretnego człowieka,
  • prognozowanie rozwoju indywidualnego i zawodowego,
  • prawidłowości rozwojowe,
  • zasady oddziaływania stymulacyjnego,
  • wybór metod i technik stymulacji,
  • właściwy moment i warunki oddziaływania.

Z. Włodarski pisze: „stymulować trzeba do tego, co jeszcze nie występuje w zachowaniu jednostki, ale co (ze względu na prawidłowości rozwojowe) może już wystąpić, jeśli się o to zadba, i co jest lepsze, doskonalsze, bardziej pożądane w stosunku do tego, co jednostka już osiągnęła” . Wyróżnia tylko dwie podstawowe formy stymulacji rozwoju:

  • stymulację kompensacyjną (zastępującą słabości),
  • stymulację pogłębiającą i rozszerzającą możliwości.

Pierwszy rodzaj stymulacji zmniejsza różnice rozwojowe, drugi je zaostrza i potęguje.

Stymulacja rozwoju osobowości jest procesem wielokierunkowym i bardzo zróżnicowanym.

Powinna obejmować także:

  • stymulację ograniczającą (redukcyjną),
  • stymulację eliminującą wady, dysfunkcje,
  • stymulację abarietyczną (łamiącą bariery),
  • stymulację innowacyjną (kształtującą nowe cechy osobowości).

Stymulacja rozwoju osobowości powinna odbywać się zgodnie z określonymi
prawidłowościami, normami oddziaływania.

Wyróżnić można dwie klasy zasad stymulacji rozwoju osobowości:

  • ogólne (uniwersalne) zasady stymulacji,
  • szczegółowe (kierunkowe) zasady stymulacji.

Do ogólnych zasad stymulacji rozwoju osobowości proponuję zaliczyć następujące zasady:

  • kompetencji poznawczej i samopoznawczej,
  • celowości oddziaływania,
  • systematyczności stymulacyjnej,
  • elastyczności pobudzania,
  • kompleksowości oddziaływania,
  • trwałości efektów,
  • indywidualizacji,
  • stopniowania trudności,
  • maksymalizacji stymulacyjnej,
  • trzech wymiarów,
  • antycypowania skutków oddziaływania.

Zasady stymulacji kierunkowej odnoszą się do poszczególnych, obszarów rozwoju osobowości. Mam na myśli szczegółowe zasady stymulacji rozwoju:

  • poznawczego (intelektualnego),
  • emocjonalnego,
  • motywacyjnego,
  • społecznego,
  • estetycznego,
  • oraz zasady stymulacji rozwoju innych wymiarów osobowości, a także zasady stymulacji rozwoju samego siebie. Te ostatnie są wysoce zindywidualizowane, dlatego trudne do obiektywnego sprecyzowania.
  • Zasada kompetencji poznawczej i spomopoznawczej informuje, że rozpoczęcie działań stymulacyjnych powinno poprzedzać trafne i rzetelne rozpoznanie i ocenienie możliwości oraz ograniczeń rozwojowych człowieka, który jest obiektem oddziaływania pobudzającego rozwój osobowości. Możliwości te nieustannie się zmieniają, rozwój jednych zadatków często zbiega się z dynamiką różnych dysfunkcji. Człowiek podejmujący stymulację nie będzie w pełni skuteczny bez poznawania samego siebie.
  • Zasada celowości wyraża się w potrzebie określenia podstawowych, kierunkowych i instrumentalnych celów stymulacji. Cele te precyzują, jakie cechy, elementy struktury osobowości mają być rozwijane, a jakie kompensowane lub eliminowane.
  • Zasada systematyczności mówi, że poprawna stymulacja nie może być jednorazowym, przypadkowym działaniem, lecz ma przebiegać w formie powtarzanej kombinacji wzmocnień regularnych i nieregularnych w dłuższym czasie.
  • Zasada elastyczności uwzględnia operatywne, plastyczne, zmienne posługiwanie się czasem, metodami i technikami stymulacji w zależności od warunków, sytuacji i stanu biopsychospołecznego osoby, która jest pobudzana do rozwoju.
  • Efektywność oddziaływań wzrasta w przypadku zróżnicowanego, komplementarnego stosowania wielu zasad, metod, środków, czynników i zadań rozwojowych; dzięki kompleksowemu pobudzaniu potęgują one pozytywną dynamikę rozwój osobowości.
  • Działanie pedagogiczne zakłada osiąganie trwałych, ugruntowanych, pożądanych zmian.
  • Podmiotem stymulacji jest konkretny „wychowawca” i „wychowanek”. Wzajemna aktywizacja rozwojowa odbywa się między różnymi indywidualnościami.
  • Zasada stopniowania trudności zakłada, że siła bodźców rozwojowych powinna być dostosowana do aktualnego poziomu rozwoju.
  • Okresowo należy stosować relatywnie maksymalne i submaksymalne pobudzenia rozwojowe (zadania rozwojowe). Zbyt częste korzystanie z tej zasady może, zamiast rozwoju, wywołać następstwa regresywne. Okresowa maksymalizacja obciążeń pogłębia efekty stymulacji.
  • W procesie stymulacji trzeba oddziaływać na trzy najważniejsze wymiary osobowości: psychiczny (intrapersonalny), społeczny i somatyczno-neurologiczny.
  • Zasada antycypowania oznacza, że należy przewidywać, jakie efekty wywoła stymulacja, jak będzie przebiegał rozwój osoby stymulowanej.

Spośród zasad szczegółowych jako przykład wymienię zasady stymulacji rozwoju intelektualnego.

Do zasad stymulacji rozwoju umysłowego można zaliczyć następujące normy:

  • pobudzaj potrzebę odkrywania problemów,
  • podkreślaj i rozwijaj swoją indywidualność,
  • kształtuj umiejętności twórczego myślenia i działania,
  • bądź niezależny, odważny i krytyczny,
  • miej różne zainteresowania oraz zamiłowania,
  • optymistycznie oceniaj możliwości swojego umysłu,
  • odrzucaj schematy, stereotypy, rutynę, nawyki, lęki,
  • bądź otwarty na nowości, sprzeczności, dylematy,
  • ceń intuicję, wyobraźnię, fantazję,
  • systematycznie i intensywnie doskonal swój potencjał intelektualny.

Na zakończenie zasadne będzie rozważenie, jakie są rzeczywiste przejawy rozwoju osobowości?

Według J. Reykowskiego objawami rozwoju są:

  • przyrost ilościowy (wiedzy, umiejętności),
  • osiąganie dojrzałości, w tym: 1) zdolności do pełnienia ról społecznych, 2) możliwości równoważenia psychiki, 3) dążenie do doskonałości,
  • ukierunkowane zmiany jakościowe, czyli przechodzenie: 1) od funkcji prostych do złożonych, 2) od funkcji globalnych do zróżnicowanych, 3) od czynności odtwórczych do twórczych, 4) od subiektywnego do obiektywnego widzenia świata, 5) od czynności łatwych do trudnych.

Jakie walory osobiste świadczą o tym, że jednostka jest człowiekiem rozwijającym się, dojrzewającym, skutecznym?

Do ważniejszych uniwersalnych cech osobowości człowieka rozwijającego się można zaliczy:

  • świadomość swoich celów życiowych, zawodowych,
  • znajomość własnych słabości i atutów,
  • myślenie abstrakcyjne, logiczne i antycypujące,
  • szczerość wobec siebie,
  • wytrwałość w dążeniu do celu,
  • tolerancję moralną i intelektualną,
  • postawę prospołeczna (życzliwość, dobroć, ofiarność itp.),
  • wszechstronne i kierunkowe zainteresowania, ukształtowany system wartości,
  • fascynację pracą i życiem,
  • pogodę ducha, dobry humor, dystans wobec trudności,
  • silną indywidualność społeczną i obywatelską,
  • dobry stan zdrowia somatycznego i psychicznego oraz dużą odporność na trudy pracy i życia,
  • dpowiedzialność i patriotyzm,
  • skuteczne działanie w trudnych sytuacjach,
  • ukształtowany system wartości.

Natomiast przejawami zachowań człowieka niedojrzałego są między innymi:

  • niedostateczne postępy edukacyjne, zawodowe, w życiu rodzinnym itp.,
  • trudności adaptacyjne,
  • zachowania niezgodne z normami społecznymi,
  • konfliktowość, agresywność, izolowanie się,
  • niepewność, niezdecydowanie,
  • brak nadziei, pesymizm, niewiara w swoje siły,
  • niesamodzielność, nieodpowiedzialność.

Źródło: J. Borkowski, Socjologia i psychologia społeczna. Zarys wykładu, Pułtusk 2003.

Reklamy

25 października 2010 Posted by | Socjologia | , , , , , , | Dodaj komentarz

Możliwości modyfikowania stereotypów

Istotną właściwością stereotypów jest ich znaczna żywotność, długotrwałość oraz niska podatność na zmiany, zarówno w perspektywie historycznej, wielopokoleniowej, jak również w kontekście biograficznym (jednostkowym). Do podstawowych przyczyn trwałości stereotypów społecznych zalicza się:

  • determinowanie przez nie tożsamości społecznej jednostki (zmiana stereotypów mogłaby znacznie zaburzyć poczucie przynależności do grupy),
  • konformizm zewnętrzny, który zapewnia dostosowanie własnych przekonań do oczekiwań grupy oraz konformizm wewnętrzny, który umożliwia przyjęcie, internalizację przekonań zgodnych z wymaganiami grupy,
  • wysoki stopień zautomatyzowania poprzez mechanizm nawyku mentalnego,
  • taką ich cechę, jak ułatwienie selekcji informacji społecznych i procesu dzielenia ludzi na różne kategorie społeczne.

Stereotypy w niektórych przypadkach podlegają procesowi powolnej ewolucji, zwłaszcza stereotypy narodowe, polityczne, płciowe, zawodowe. Wraz z rozwojem kultury politycznej, demokratyzowaniem się stosunków społecznych, ze wzrostem stabilizacji życiowej można odnotować stopniowe wypłukiwanie wybranych negatywnych stereotypów etnicznych, narodowych czy politycznych.

Jednakże sztywność, skostnienie stereotypów nie ma wymiaru absolutnego. Wymienić można kilka kierunków (strategii) ewentualnej modyfikacji stereotypów. Mam na myśli przede wszystkim:

  • strategię wzmacniania już istniejących stereotypów,
  • strategię osłabiania dotychczasowych stereotypów,
  • strategię ograniczania oraz likwidowania stereotypów negatywnych,
  • strategię kreowania nowych stereotypów.

Strategie pierwsza i ostatnia wydają się stosunkowo łatwe, dostępne i skuteczne. Jeżeli chodzi o drugi i trzeci kierunek zmiany stereotypów to wśród teoretyków i praktyków występują dwa przeciwne poglądy. Jedni uważają, że choć stereotypy są na ogół oporne na zmiany, można je (spełniając określone warunki) zmieniać. Drudzy, nastawieni pesymistycznie, twierdzą że już ukształtowanych stereotypów nie sposób zmodyfikować; wszelkie próby ich zmiany mogą wywołać skutek odwrotny od zamierzonego, mogą je bardziej wzmocnić.

Chociaż nie znamy jednoznacznych naukowych dowodów potwierdzających istnienie skutecznych bodźców, zasad modyfikacji stereotypów i uprzedzeń, w niektórych przypadkach użyteczne mogą okazać się następujące sugestie:

  • inicjowanie i zwiększenie częstotliwości kontaktów międzygrupowych,
  • rozwijanie znajomości i więzi między indywidualnymi członkami obcych, nieprzyjaznych grup,
  • zwiększenie zrozumienia, tolerancji wobec osób i grup odmiennych pod względem ekonomicznym, kulturowym, religijnym, politycznym,
  • prezentowanie szerokich informacji dotyczących większej ilości osób (reprezentatywnych) będących przedmiotem stereotypu, które mają charakter nie-potwierdzający,
  • wzmacnianie, pobudzanie procesu przystosowania się kategorii społecznych, będących obiektem stereotypizacji, do wartości i norm uniwersalnych,
  • zmienianie struktury społecznej i wizerunku grup, które są przedmiotem negatywnych stereotypów zgodnych z rzeczywistością,
  • poznawanie, ograniczanie i zwalczanie źródeł nieufności, zagrożenia, wrogości, konfliktów międzygrupowych,
  • uświadamianie, że różnice między ludźmi, grupami, mniejszościami a większością są wyrazem naturalnej różnorodności społecznej, bogactwa kultury,
  • upowszechnianie idei i wartości demokratycznych, w tym takich, jak równość, wolność, solidaryzm, tolerancja oraz zmaganie się z postawami ksenofobii, wyższości,
  • ukierunkowanie procesu socjalizacji dzieci i młodzieży na internalizację wartości równościowych oraz skupienie się przede wszystkim na zmienianiu stereotypów i uprzedzeń wśród młodego pokolenia.

W pracy Wywieranie wpływu przez grupę autorzy wymieniają cztery formy działań modyfikacyjnych:

  • wzmacnianie lub tworzenie pozytywnych skojarzeń,
  • osłabianie negatywnych skojarzeń,
  • tworzenie podtypów oraz aktywizowanie kategorii alternatywnych,
  • zmienianie tendencyjnego etykietowania.

Oddzielnym problemem jest pytanie, co może czynić osoba, będąca jednostkowym przedmiotem stereotypu (stereotypizowana), aby motywować inne osoby do zmiany stereotypu? Do działań modyfikujących w relacji osoba stereotypizowana – osoba stereotypizująca zalicza się:

  • wywoływanie rekategoryzacji, czyli podkreślanie pozytywnych aspektów swojej tożsamości oraz obrazowanie innych cech kategorii,
  • zachęcanie do utożsamiania się osoby stereotypizującej z osobą stereotypizowaną;
  • wskazywanie na potrzebę współzależności i współpracy,
  • rozpowszechnianie pozytywnych opinii osób trzecich (autorytetów) o osobie stereotypizowanej,
  • aktywizowanie uznanych wartości egalitarnych, które mogą sprawić że „autorzy” stereotypu będą chcieli działać zgodnie z nimi,
  • odwoływanie się do pozytywnego autowizerunku osoby stereotypizującej poprzez wskazywanie na jej bezstronność,
  • ukazywanie rozbieżności między obrazem (zachowaniem) idealnym a realnym oraz motywowanie podmiotu stereotypu do usunięcia tej niezgodności.

Istnieją zatem dwie uogólnione klasy taktyk modyfikacji stereotypów i uprzedzeń: 1) wywieranie wpływu na zmianę relacji międzygrupowych (między grupami będącymi podmiotem i przedmiotem stereotypu) oraz 2) wywieranie modyfikującego wpływu na interakcje międzyosobnicze. Oddziaływania zmierzające do zmiany wiedzy, przekonań i oczekiwań na temat innych grup społecznych powinny uwzględniać swoistość genezy i funkcji poszczególnych ich rodzajów oraz w sposób komplementarny brać pod uwagę różne bodźce i czynniki społeczne, kulturowe, emocjonalne, motywacyjne, poznawcze itp.

Ponadto podkreślić należy, że stereotypy nie zawsze są fałszywe, negatywne, nie zawsze są powszechnie podzielane, nie zawsze można je ściśle kojarzyć z uprzedzeniami i dyskryminacją.

Źródło: J. Borkowski, Socjologia i psychologia społeczna. Zarys wykładu, Pułtusk 2003.

25 października 2010 Posted by | Socjologia | , , , , , , , | Dodaj komentarz

Uzależnienia psychoaktywne

Uzależnienia od środków psychoaktywnych należą do jednych z najczęstszych i najbardziej szkodliwych patologii społecznych. Kategoria ta nie dotyczy wielu innych form uzależnień, które także cechu je znaczny współczynnik szkodliwości i powszechności, np. pracoholizmu, seksoholizmu czy uzależnień interpersonalnych.

Uzależnienie psychoaktywne to zespół zaburzeń fizjologicznych, umysłowych i behawioralnych, które powstają pod wpływem stałego lub okresowego przymusu zażywania (spożywania) określonych środków psychoaktywnych, np. alkoholu, nikotyny narkotyków, leków. Celem korzystania ze środków psychoaktywnych jest wywołanie swoistej interakcji między organizmem człowieka a spożytą substancją oraz spowodowanie oczekiwanych zmian w funkcjonowaniu psychiki lub uniknięcie skutków abstynencji (głodu).

Substancje psychoaktywne zwykle powodują dwa rodzaje zależności:

  • zależność fizyczną, która jest efektem włączenia, np. narkotyku, w proces przemiany materii i stopniowego przystosowania się organizmu,
  • zależność psychiczną, która stanowi głęboką wewnętrzną siłę, konieczność używania określonej substancji.

Uzależnienie psychiczne nie zawsze związane jest z występowaniem zależności fizycznej, natomiast zależności fizycznej od substancji psychoaktywnej zawsze towarzyszy uzależnienie psychiczne. Niektóre związki chemiczne wywołujące uzależnienia fizyczne i psychiczne w swoisty sposób rodzą także zależność społeczną od grupy osób je konsumujących. Często z czasem używania tych substancji następuje proces wzrostu tolerancji, który oznacza konieczność wprowadzenia do organizmu coraz większych ilości np. alkoholu, aby uzyskać podobne oczekiwane następstwa.

Uzależnienie stwierdza się, jeżeli występują co najmniej trzy z niżej wymienionych objawów:

  • silne pragnienie lub poczucie przymusu przyjmowania,
  • subiektywne przekonanie o spadku kontroli nad zażywaniem środka,
  • używanie środka ze świadomością szkodliwości,
  • obecność objawów zespołu odstawienia,
  • wzrost tolerancji,
  • zawężenie różnorodności zachowań związanych z używaniem środka,
  • proces zaniedbywania ważnych sfer życia, np. zawodowej, rodzinnej.

Do podstawowych substancji psychoaktywnych zalicza się: alkohol, opioidy, przetwory konopi indyjskich, związki uspokajające i nasenne, kokainę, substancje stymulujące, środki halucynogenne, nikotynę i lotne rozpuszczalniki. Mogą być one stosowane w sposób doustny, wziewny, podskórny lub dożylnie.

Szacuje się, że stopień uzależnienia od różnych substancji psychoaktywnych osiąga granicę od kilku procent populacji w przypadku alkoholu do kilkudziesięciu procent w odniesieniu do palenia tytoniu. Wielkości te osiągają różny poziom w poszczególnych państwach. Do najbardziej szkodliwych i popularnych uzależnień od substancji psychoaktywnych należą alkoholizm i narkomania.

Alkoholizm

Alkoholizm jest znany od wielu tysięcy lat, jednak określenie to funkcjonuje dopiero od około półtora wieku. Pierwszą współczesną teorię „uzależnienia od alkoholu” stworzył E. Jelinek, który wskazał, że powstanie tej choroby zależy jednocześnie od czynników fizjologicznych, psychologicznych i społecznych. Wyróżnia się trzy zakresy znaczeniowe pojęcia alkoholizmu:

  • pijaństwo (nadmierne spożywanie alkoholu),
  • choroba alkoholowa (zespół uzależnienia od alkoholu),
  • problemy alkoholowe, czyli kompleks patologii społecznych obejmujących kwestie funkcjonowania dzieci i małżonków alkoholików, status materialny i społeczny rodziny alkoholika, sytuację zawodową, koszty leczenia, przestępstwa popełniane pod wpływem alkoholu itp.

Zespół uzależnienia od alkoholu (choroba alkoholowa) wyraża się w formie niekontrolowanego przymusu okresowego lub nieustannego spożywania nadmiernych ilości różnych alkoholi, które wywołują głębokie dysfunkcje somatyczne, psychiczne oraz rodzą oczekiwane przez alkoholika określone efekty, np. stan odprężenia, zadowolenia, euforii, braku głodu.

Pijaństwo jest szkodliwym nawykiem konsumowania nadmiernych ilości alkoholu, co prowadzi do różnych zmian w zachowaniu. Zwykle pijak może w dowolnej chwili kontrolować picie, przerwać je na dłuższy czas, czyli innymi słowy może, jeżeli zechce, doświadczać długich i dowolnych okresów abstynencji bez objawów odstawienia. Alkoholik zaś uczyni wszystko, bez żadnych zahamowań, aby zdobyć alkohol, nie jest bowiem zdolny samodzielnie poradzić sobie z zespołem głodu alkoholowego (nawet na krótki czas). Wyjątkiem są osoby uzależnione, które przy pomocy fachowców i grup wsparcia (np. anonimowi alkoholicy) mogą osiągnąć stan niepicia, który niekiedy trwa kilka, kilkanaście i więcej lat. Jednak osoby te, mimo że od dawna nie spożywają alkoholu, powinny być świadome, iż pozostaną alkoholikami niepijącymi po kres życia. Taka jest swoistość fatalistycznej głębi uzależnienia alkoholowego.

Do najczęstszych przyczyn uzależnienia alkoholowego zalicza się:

  • podatność dziedziczną i metaboliczną,
  • popularność obyczaju alkoholizowania się, przymus towarzyski,
  • wzorce zachowania wyniesione z rodziny,
  • istotne trudności, kryzysy osobiste, zawodowe, rodzinne itp. oraz małą zaradność w sytuacjach trudnych, która może prowadzić do poszukiwania w alkoholu środka zastępczego,
  • niedojrzałość społeczną, podatność na wpływy, zaburzenia osobowości. Oczywiście główną przyczyną tej choroby jest nadmierna ilość spożywanego bez
    kontroli alkoholu.

Do wybranych objawów uzależnienia alkoholowego należą:

  • wzrost tolerancji na alkohol,
  • zespół abstynencji, głodu alkoholowego,
  • zaburzenia funkcjonowania wszystkich układów organizmu, w tym zwłaszcza nerwowego, krwionośnego, odżywczego i układu ruchu,
  • zaburzenie funkcji życia rodzinnego, środowiskowego, zawodowego itp.

Z czasem alkoholizm prowadzi do postępującej, całkowitej degradacji osobistej, rodzinnej, zawodowej i zdrowotnej (śmierci).

Wyróżnia się pięć następujących stopni zatrucia alkoholowego:

  • nietrzeźwość (zaburzenia procesów umysłowych i koordynacji wzrokowo-ruchowej) – 0,5 promila alkoholu we krwi,
  • lekkie zatrucie (poprawa nastroju, pobudzenie psychoruchowe, spadek zdolności kontroli zachowania, wzrost pewności siebie, otwartości, beztroski) – 0,5-1,0 promila,
  • objawy upicia, zatrucia (upośledzenie widzenia, ruchów, myślenia, wysławiania się, nadmierne pobudzenie, agresja) – 2,0-2,5 promila,
  • głębokie zatrucie (bełkot wypowiedzi, ruchy niezborne, upadki, bezruch, zaburzenia świadomości i jej utrata, zanik odruchów neurologicznych) – 3,5-4,0 promila,
  • głębokie zahamowanie czynności centralnego układu nerwowego, a później innych funkcji organizmu (śmierć) – powyżej 4 promili.

Powyższe stany zatrucia, związane z ilością zawartego we krwi alkoholu, określane są także mianem następujących stadiów upicia (alkoholizacji):

  • etap dysforyczny (nietrzeźwości),
  • etap euforyczny (lekkiego zatrucia),
  • etap ekscytacji (znacznego zatrucia),
  • etap narkotyczny (głębokiego zatrucia),
  • etap agonalny (zablokowania podstawowych funkcji życiowych).

Istnieją różne style alkoholizowania się, w tym:

  • przypadkowo-okazjonalny, np. poczęstowanie podczas podróży,
  • poszukiwawczo-okazjonalny, np. podczas imienin, urodzin,
  • obyczajowo-ceremonialny, np. podczas wesel, pogrzebów, chrztów,
  • instrumentalny, np. w celu podziękowania, ułatwienia sobie drogi,
  • zwyczajowo-środowisko wy, np. z okazji zmiany mieszkania, na urlopie, w miejscu pracy, na osiedlu, w rodzinie,
  • towarzyski (poszukiwanie bliskości, więzi, aprobaty),
  • samotniczy (picie w izolacji interpersonalnej),
  • ucieczkowy (upijanie się w celu zapomnienia trosk),
  • kulturalno-fasadowy (zachowanie wszystkich pozorów panowania nad piciem),
  • skrajnie wyniszczający, prowadzący do śmierci.

Spożywanie alkoholu w Polsce cechują następujące trendy:

  • połowa całości konsumowanego alkoholu jest spożywana przez około 10% populacji powyżej 18 roku życia,
  • spożywanie jednorazowo dużych ilości,
  • konsumowanie dużej ilości alkoholi mocnych (wódek),
  • obniżanie się wieku inicjacji alkoholowej do 12-14 roku życia,
  • dominacja spożycia przez pracowników fizycznych, niżej wykształconych oraz młodych mężczyzn,
  • kobiety piją trzy-cztery razy mniej niż mężczyźni.

Spożywanie nadmiernych ilości alkoholu nie tylko wyniszcza zdrowie somatyczne i psychiczne osoby pijącej. Alkoholicy z czasem tracą zdolność do pracy zawodowej, bycia rodzicem, małżonkiem, odpowiedzialnym obywatelem, członkiem lokalnej społeczności, nie są w stanie pełnić żadnych ról społecznych.

Fakt, że w Polsce jest około miliona ludzi bezpośrednio uzależnionych od alkoholu (około 2-3% populacji ogólnej) i kilka milionów notorycznych pijaków, którzy swoim sposobem życia i zachowania przytłaczają każdy przeciętnie trzy osoby, skłania do stwierdzenia, iż patologia ta okresowo lub trwale wywiera destrukcyjny wpływ na prawie jedną czwartą część społeczeństwa polskiego.

Problemy alkoholowe leżą u podstaw wielu innych patologii społecznych, w tym determinują rozwój przestępczości, agresji, patologii życia rodzinnego, wzrost nieobecności w pracy itp. W Polsce pod wpływem alkoholu powodowany jest co czwarty wypadek drogowy, ponad połowa nieletnich przestępców i prostytutek pochodzi z rodzin alkoholików, co czwarty rozwód orzekany jest w związku z alkoholizmem małżonka, przestępstwa wobec rodziny powodowane są głównie przez alkoholików, sprawcami zdecydowanej większości zabójstw, gwałtów, rozbojów, zakłóceń bezpieczeństwa publicznego są osoby nietrzeźwe. Należy wspomnieć o tak zwanym alkoholowym paradoksie prewencyjnym. Badania amerykańskie i norweskie wykazały, że dużą część szkód społecznych powodują osoby pijące alkohol w sposób umiarkowany. Alkoholicy powodu ją wielokrotnie mniej wypadków pod wpływem alkoholu niż osoby spożywające go nienałogowo. Jednak osoby uzależnione ponoszą dużo większe ryzyko powypadkowe niż pozostali wielbiciele alkoholu. Zatem zmaganie się z problemami alkoholowymi nie powinno koncentrować się tylko na leczeniu i rehabilitacji ludzi z uzależnieniem alkoholowym, lecz także musi ogarniać wczesne postępowanie diagnostyczne, szybką interwencję oraz działania prewencyjne wobec osób pijących alkohol w ilościach nadmiernych i umiarkowanych.

Reasumując, problemy alkoholowe wywołują różnorakie bezpośrednie i pośrednie szkody, straty społeczne, począwszy od 1) materialnych, 2) medycznych, poprzez 3) rodzinne, 4) zawodowe, 5) publiczne, a skończywszy na szkodach 6) moralnych i 7) kulturowych. Alkoholizm marginalizuje i degraduje nie tylko osobę alkoholika, jego bliską i dalszą rodzinę, ale także niszczy bliskie i szersze środowisko społeczne oraz wyniszcza zdrowie biologiczne i społeczno-moralne narodu.

Zmaganie się z tą formą plagi społecznej wymaga istnienia szerokiego systemu działań profilaktycznych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych. Za jego funkcjonowanie, odpowiadają nie tylko oficjalne władze państwowe (parlament, rząd, sądownictwo) i samorządowe, ale przede wszystkim szeroko pojęte społeczeństwo obywatelskie.

Narkomania

Narkomania, w porównaniu z alkoholizmem, jest stosunkowo nową formą patologii o szerokim zasięgu społecznym. Powszechnie ujawniła się, jako swoisty skutek rozwoju cywilizacyjno-kulturowego, dopiero około pół wieku temu w państwach Ameryki Północnej i Europy Zachodniej. Zjawisko narkomanii znane jest jednak z czasów wcześniejszych, tyle tylko że miało wówczas znacznie niniejsze natężenie społeczne. Występowało wcześniej na terenach, na których w sposób naturalny wegetowały lub były uprawiane takie rośliny o właściwościach psychoaktywnych, jak na przykład khat, coca, konopie indyjskie czy mak lekarski. We wcześniejszych wiekach przetwory z tych i innych roślin używane były w celu uzyskania stanów zbiorowej lub indywidualnej ekstazy. Za kolebkę narkotyków i narkomanii uważa się Amerykę Południową. Region ten jest nadal głównym źródłem produkcji i przemytu narkotyków naturalnych.

Pomijając kwestie dyskusji definicyjnych, można przyjąć, że narkomania jest to „stałe lub okresowe używanie w celach niemedycznych środków odurzających lub substancji psychotropowych, albo środków zastępczych, w wyniku czego może powstać lub powstało uzależnienie od nich”. Listy szeroko pojętych narkotyków publikują agendy międzynarodowe, rządowe lub różne fora eksperckie. Wspólną cechą narkotyków jest ich psychoaktywne oddziaływanie na funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego oraz uzależnianie osoby narkomana od ich właściwości. Główną cechą narkomanii jest powstanie uzależnienia psychicznego, fizycznego i czasami społecznego. Według polskiego ustawodawstwa istotą uzależnienia narkotycznego jest zespół zjawisk psychicznych lub fizycznych, wynikających z działania narkotyków na organizm narkomana, przejawiających się w postaci zaburzenia funkcji psychofizycznych i swoistych zmian w zachowaniu oraz wewnętrznego przymusu okresowego lub stałego używania narkotyków w celu doświadczenia ich wpływu na psychikę czy dla uniknięcia przykrych następstw głodu narkotycznego (abstynencji). Uzależnienie narkotykowe powstaje jako skutek celowego, świadomego i długotrwałego zatruwania organizmu przez substancje i środki narkotyczne.

Do ważniejszych substancji narkotycznych eksperci zaliczają:

  • morfiny (opium, opiaty – morfina, kodeina, heroina, opioidy – środki syntetyczne, przetwory maku lekarskiego),
  • alkohole, barbiturany, leki nasenne i uspokajające,
  • amfetaminę, inne psychostymulanty, leki hamujące łaknienie,
  • kokainę,
  • przetwory konopi indyjskich (haszysz, marihuana),
  • substancje halucynogenne (LSD, meskalina, peyotyl, psylocybina, psylocyna, muskaryna),
  • przetwory z rośliny cathe edulis forssk,
  • lotne rozpuszczalniki i kleje (toluen, aceton, tri, butapren, benzyna).

Powyższe substancje mają różny współczynnik uzależniania. Ich ryzyko uzależniania ilustrują następujące parametry:

  • opiaty: 4,2
  • psychostymulanty: 3,8
  • barbiturany: 2,7
  • środki przeciwbólowe: 1,0
  • środki nasenne: 0,2
  • alkohol: 0,01.

Do podstawowych objawów narkomanii należą:

  • niekontrolowane, silne pragnienie nieustannego zażywania środków narkotycznych,
  • zaspokajanie tego pragnienia poprzez pokonanie wszelkich barier na drodze do zdobycia narkotyków,
  • wzrost wielkości zażywanych dawek w celu uzyskania tego samego efektu, co wiąże się ze zwiększeniem tolerancji,
  • trwałe uzależnienie funkcjonowania psychicznego od zażywanego narkotyku,
  • zespół reakcji abstynencyjnych w przypadku niezażycia określonej ilości narkotyku,
  • przeżywane stany pobudzenia, euforii lub zawężenia świadomości, zaburzenia psychofizjologiczne i społeczne,
  • wyniszczanie zdrowia psychicznego i biologicznego,
  • erozja zdolności do pełnienia różnych ról społecznych,
  • spadek kompetencji samoregulacyjnych i zaradności życiowej.

Za ważniejsze przyczyny uzależnienia od narkotyków uznaje się:

  • niedojrzałość psychospołeczną, zaburzenia osobowości, charakteru, adaptacyjne itp.
  • uwarunkowania środowiskowo-rodzinne i cywilizacyjne.

Poszczególne przypadki narkomanii mają podłoże indywidualne i są wywołane przez splot wielu różnych czynników endogennych (wewnętrznych) i egzogennych (zewnętrznych ). Uzależnienie od substancji psychoaktywnych najpowszechniej powstaje wśród ludzi w młodym wieku. Ponad połowa narkomanów to osoby do 20. roku życia. Młodzież wywodząca się z rodzin wprost i nie wprost dysfunkcjonalnych nie tylko jest najbardziej podatna na wszelkie uzależnienia, ale także najdotkliwiej odczuwa ich skutki. Tego typu narkomani są najtrudniejszym obiektem terapii, procesowi leczenia trzeba bowiem poddać nie tylko samego młodego narkomana, ale także system społeczny, w którym on funkcjonuje (rodzinę, szkołę, środowisko rówieśnicze itp.). Terapia uzależnienia narkotykowego obejmuje 1) postępowanie medyczne, w tym detoksykację (odtrucie), 2) pomoc psychologiczną, w tym psychoterapię indywidualną i grupową, oddziaływanie grup wsparcia oraz 3) wsparcie rodzinno-środowiskowe. Jako że wszelkie uzależnienia, także niepsychoaktywne, to swoiste „choroby woli”, a właściwie złamanej woli, istotnym celem terapii jest pobudzenie motywacji do leczenia, uruchamianie nadziei życia bez narkotyków i innych czynników uzależniających (np. patologicznego seksu, pracy, jedzenia, związku interpersonalnego) oraz przywrócenie adaptacyjnego napędu, energii do skutecznego pokonywania swoich problemów i odzyskanie choćby względnego zadowolenia z życia w świecie bez narkotyków.

Chroniczna narkomania powoduje liczne szkody zdrowotne (ogólne wyniszczenie biologiczne, choroby nerek i wątroby, obniżenie odporności immunologicznej, choroby zakaźne, w tym zwłaszcza AIDS). Wywołuje także wiele zaburzeń funkcjonowania psychicznego (apatię, poczucie załamania sensu nauki, pracy i życia, upadek motywacji itp.) oraz dysfunkcji życia rodzinnego, zawodowego i obywatelskiego (przestępczość narkomanów). Powszechność uzależnień narkotycznych pociąga za sobą znaczne koszty ekonomiczne (leczenie, rehabilitacja itp.).

Szacuje się, że w Polsce jest od 100 do 150 tysięcy osób bezpośrednio dotkniętych narkomanią oraz kilka razy więcej ludzi pośrednio odczuwających negatywne następstwa uzależnienia narkotykowego. Oddzielnym problemem jest kwestia produkcji, handlu, przemytu i dystrybucji detalicznej substancji narkotycznych. Czyny te w większości państw są niezgodne z normą prawną i podlegają ściganiu. Obecnie przez Polskę przebiega kilka tras światowego przemytu narkotyków, które kontrolują zorganizowane gangi. Ocenia się, że organy porządku publicznego przechwytują zaledwie znikomą część całości obrotów tego wielkiego międzynarodowego biznesu.

Źródło: J. Borkowski, Socjologia i psychologia społeczna. Zarys wykładu, Pułtusk 2003.

25 października 2010 Posted by | Socjologia | , , , , , , , , , , , , , , , , , , | Dodaj komentarz