Tout

O wszystkim po trochu

Leksyka współczesnej polszczyzny

Słownictwo współczesnego języka polskiego jest bardzo zróżnicowane. Każda odmiana języka i każdy styl mają słownictwo swoiste, charakterystyczne tylko dla nich. Jest ono w słownikach oznaczane odpowiednimi kwalifikatorami. Istnieje także grupa wyrazów, które nie mają żadnego nacechowania, są możliwe do zastosowania w każdej odmianie i w każdym typie tekstu. Jest to słownictwo wspólne różnym odmianom języka. W polszczyźnie liczy ono około 7000 jednostek i jest używane przez niemal wszystkich Polaków. Nie znaczy to, że dorosły Polak posługuje się tylko tyloma wyrazami. Oprócz nich każdy zna bowiem wiele wyrazów potocznych, nacechowanych ekspresywnie, a większość osób posługuje się też wyrazami nacechowanymi stylistycznie (np. książkowymi, erudycyjnymi), a także słowami pochodzącymi z odmian zawodowych i środowiskowych. Można przyjąć, że Polak o wykształceniu podstawowym posługuje się 10 000, a osoba o wykształceniu wyższym – kilkunasto ma tysiącami słów. Jest to jego słownictwo czynne. Ponadto w skład zasobu leksykalnego każdego człowieka wchodzą słowa przez niego rozumiane, ale w zasadzie nie używane. Wiele osób rozumie na przykład takie wyrazy i połączenia, jak infekcja, inicjować,paralelny,prezes rady ministrów, ale nie posługuje się nimi: mówiąc, używa słów zakażenie, zapoczątkowywać, równoległy, premier. Inne wyrazy są rozumiane, ale w ogóle nieużywane (np. dykteryjka, expose’, kenkarta), gdyż nie ma takiej potrzeby. Tego typu wyrazów, nazywanych słownictwem biernym, jest też kilka tysięcy w słownictwie każdej osoby. Słownik indywidualny Polaka o przeciętnym wykształceniu liczy więc w sumie kilkanaście tysięcy jednostek, a osoby z wykształceniem wyższym znają mniej więcej 20-25 000 słów.

Zasób leksykalny współczesnej polszczyzny jest jednak o wiele większy: słowniki podręczne liczą około 30 000 haseł, a średnie 60-80 000. Największy dwudziestowieczny słownik polszczyzny, 11-tomowy, Słownik języka polskiego, pod red. W. Doroszewskiego, zawiera około 125 000 haseł. Różnica między liczebnością słownictwa indywidualnego a zawartością słowników języka polskiego wynika stąd, że zasoby słownictwa poszczególnych osób nie pokrywają się, każdy posługuje się nieco innym zestawem słów. Nie można jednak powiedzieć, że współczesna polszczyzna liczy około 120 000 wyrazów, gdyż do tego należy jeszcze doliczyć terminologię wielu dziedzin nauki i techniki oraz profesjonalizmy i wyrazy ograniczone środowiskowo. Mówi się o kilkudziesięciu tysiącach takich wyrazów, nieodnotowywanych w słownikach ogólnych polszczyzny.

Trzeba wziąć pod uwagę także to, że pewne wyrazy wychodzą z użycia, znają je tylko osoby z najstarszego pokolenia, np. meszty, trybuszon, klawy, imaginować sobie. Z drugiej strony w tekstach współczesnych pojawia się wiele nowych wyrazów i znaczeń wyrazowych, czasem okazjonalnych, np. e-szkoła ‘szkoła, w której nauczanie odbywa się za pomocą mediów elektronicznych’, czasownik ‘pracownik zatrudniany na krótki, zwykle ściśle określony czas’, które być może wejdą do normy językowej i systemu leksykalnego polszczyzny, ale na razie nie ma potrzeby odnotowywać ich w słownikach, gdyż nie zadomowiły się jeszcze w języku. Nie wiadomo też, czy liczyć do zasobu leksykalnego tzw. efemerydy (np. bikiniarz, pager, falandyzacja prawa), czyli wyrazy i połączenia wyrazowe, które były używane (a nawet modne) przez kilka lub kilkanaście łat, a potem wyszły z użycia, głównie z powodu zmian w rzeczywistości. Ponadto możliwości słowotwórcze polszczyzny każą się liczyć z wieloma potencjalizmami, wyrazami, które można utworzyć w sposób regularny, np. zdrobnieniami (kontrakcik od kontrakt, beżowiuchny od beżowy), nazwami żeńskimi (np. tropicielka, zuszka, zuchenka, zuchna), wyrazami zaprzeczonymi (np. nie- niski, niemahometanin, niewalka), rzeczownikami odczasownikowymi (pokon- wersowanie, ściszenie) i odprzymiotnikowymi (krętość, koalicyjność), zwykle nieodnotowywanymi w słownikach jako odrębne hasła.

Odpowiedź na pytanie o liczbę jednostek leksykalnych w polszczyźnie komplikuje się także wskutek tego, że większość wyrazów ma więcej niż jedno znaczenie, a według niektórych koncepcji jednostką systemu leksykalnego nie jest wyraz, lecz wyraz w jednym znaczeniu. Tak więc np. w systemie polszczyzny mielibyśmy dwie odrębne jednostki: ręka 1 ‘chwytna część kończyny górnej’ i ręka 2 ‘cała kończyna górna od barków po palce’, a nie jeden wyraz ręka. Gdyby przyjąć takie rozwiązanie, dla opisu semantycznego (także normatywnego) bardzo przydatne, trzeba by liczbę jednostek leksykalnych w polszczyźnie pomnożyć co najmniej przez 3.

Leksyka nie jest nieuporządkowanym zbiorem słów, występujących w języku, choć takie wrażenie może powstawać wskutek tego, że w słownikach wyrazy umieszcza się zazwyczaj w przypadkowej, jeśli chodzi o znaczenie, kolejności alfabetycznej. Wyrazy dają się jednak uporządkować według określonych zasad semantycznych bądź formalnych. Pewna część słownictwa wchodzi w relacje znaczeniowe, czyli związki semantyczne powtarzalne w całej serii wyrazów. Takimi relacjami są: synonimia (np. szybko – prędko, krztusiec – koklusz), polisemia (wieloznaczność, por. wymienione wyżej ręka 1 i ręka 2), antonimia (np. łtmny – brzydki, zasypiać – budzić się), konwersja (np. kupić – sprzedać, lekarz – pacjent), a także np. nadrzędność – podrzędność (hiperonimia i hiponimia, np. owoc i jabłko), całość – część (partytywność, np. las i drzewo). Relacjami formalnymi między jednostkami leksykalnymi są homonimia (całkowita zbieżność formy dwóch elementów przy braku wspólnych składników semantycznych, np. Irząd ‘szereg’ i Urząd ‘rada ministrów’) i paronimia (bardzo duże podobieństwo formalne przy braku wspólnych składników semantycznych, np. adaptować – adoptować, para – pora).

Innym sposobem porządkowania leksyki jest grupowanie wyrazów w pola leksykalno-semantyczne, czyli zbiory elementów mających wspólne składniki znaczeniowe i tworzących pewną mniej lub bardziej zamkniętą całość (np. nazwy barw, nazwy rozmaitych relacji przestrzennych i czasowych, ale także nazwy związane z jedzeniem, ubraniem, nazwy określające zachowanie człowieka, nazwy zwierząt, przyrody nieożywionej itd.). Dotychczasowe badania pozwalają na wydzielenie w polszczyźnie od dwudziestu kilku do 50 wielkich pól semantycznych, które można następnie dzielić na mniejsze grupy wyrazów powiązanych znaczeniowo.

Drugim, obok słownictwa, składnikiem systemu leksykalnego polszczyzny jest jej frazeologia, czyli zbiór jednostek (związków) frazeologicznych.

Przez związek frazeologiczny rozumie się zazwyczaj taką jednostką leksykalną, którą charakteryzuje: 1. nieciągłość składu, 2. globalność znaczenie, 3. stałość formy i 4. utrwalenie w systemie językowym. Nieciągłość składu polega na tym, że – formalnie rzecz ujmując – frazeologizm składa się z kilku (przynajmniej dwóch pełnoznacznych) elementów, z których co najmniej jeden występuje poza tym jako samodzielna jednostka leksykalna (wyraz). Globalność znaczenia przejawia się w tym, że znaczenie całości związku frazeologicznego nie jest sumą znaczeń jego składników. Stałość formy, czyli niezmienność kształtu, jest dla pewnej części związków (zwanych niewymiennoczłonowymi, jednokształtnymi lub stałymi) cechą obligatoryjną, a jakiekolwiek naruszenie formy powoduje defrazeologizację związku, traktowaną jako błąd językowy. W drugiej grupie związków (zwanych wymiennoczłonowymi, wielokształtnymi, łączliwymi) możliwość dokonywania zmian jest niewielka i w zasadzie z góry określona, ogranicza się do wymiany form gramatycznych lub leksykalnych – w tym wypadku głównie na formy synonimiczne lub pochodzące z tego samego pola znaczeniowego. Utrwalenie w systemie języka powoduje, że frazeologizm jest odtwarzany w tekstach na tej samej zasadzie co prosta jednostka leksykalna (wyraz), czyli z zasobu słownikowego osoby, która się nim posługuje.

Związkami frazeologicznymi są więc na przykład jednostki: robić dobrą minę do złej gry ‘udawać zadowolenie mimo niesprzyjającego rozwoju sytuacji’, nie wylewać za kołnierz ‘chętnie pić alkohol’, gra na zwłokę ‘celowe przewlekanie jakiejś sprawy, opóźnianie decyzji’, do wesela się zagoi ‘szybko minie (o małej ranie, drobnym skaleczeniu albo niewielkim cierpieniu)’, palec Boży ‘znak, przejaw działania sił nadprzyrodzonych’, zbić z pantałyku ‘pozbawić kogoś pewności siebie, zdezorientować’, cichy wspólnik ‘nielegalny wspólnik’, a także: ciepła wdowa \\ wdówka ‘wdowa z dużym majątkiem’, sprowadzać \\sprowadzić (kogoś) na manowce ‘powodować czyjś upadek moralny’, gra niewarta \\ warta świeczki ‘sprawa nieważna 11 ważna, niezasługująca 11 zasługująca na to, by się nią zajmować’, strach || tchórz kogoś obleciał\\oblatuje ‘ktoś się przestraszył, zląkł czegoś’, druga || odwrotna strona medalu ‘inna (zwykle ujemna) cecha, właściwość jakiejś sprawy, jakiegoś zjawiska’, w stroju Adama \ \ Adamowym (o mężczyźnie) ‘nago’.

Pierwsza grupa wymienionych powyżej związków to frazeologizmy jedno- kształtne: nie można na przykład pominąć przeczenia w zwrocie nie wylewać za kołnierz, nie można też w tym związku użyć formy dokonanej czasownika (*nie wylać za kołnierz). W drugiej grupie występują elementy wariantywne: gramatyczne (np. aspekt czasownika: sprowadzać || sprowadzić na manowce), słowotwórcze (ciepła wdowa \ \ wdówka, w stroju Adama || Adamowym) lub leksykalne (strach |1 tchórz kogoś obleciał | | oblatuje, druga |1 odwrotna strona medalu). W większości przytoczonych przykładów tworzywem frazeologizmów są wyrazy występujące współcześnie w polszczyźnie, ale w zwrocie zbić z pantałyku mamy niewystępujący poza tym frazeologizmem rzeczownik pantałyk (o niejasnym znaczeniu), a w związku sprowadzać || sprowadzić (kogoś) na manowce pojawia się rzadki w polszczyźnie ogólnej rzeczownik manowce. W większości przykładów żaden ze składników frazeologizmu nie wnosi do znaczenia związku swego znaczenia podstawowego; jedynie w połączeniach cichy wspólnik i ciepła wdowa || wdówka rzeczowniki wspólnik, wdowa \ \ wdówka mają takie samo znaczenie jak poza tymi frazeologizmami.

Ze względów formalnych wyróżnia się tradycyjnie wyrażenia, zwroty i frazy. W wyrażeniu ośrodkiem jest zwykle rzeczownik, czasem przymiotnik, nie ma za to w jego składzie czasownika. Z przytoczonych przykładów wyrażeniami są: gra na zwłokę, palec Boży, cichy wspólnik, gra niewarta || warta świeczki, ciepła wdowa \\ wdówka, druga \\ odwrotna strona medalu, w stroju Adanp \ \Adamowym. Zwrot to taki frazeologizm, którego podstawowy człon ma charakter werbalny. Zwrotami są więc: robić dobrą minę do złej gry, nie wylewać za kołnierz, zbić z pantałyku, sprowadzać\\sprowadzić (kogoś) na manowce, strach || tchórz kogoś obleciał || oblatuje. Fraza jest frazeologizmem o postaci zdania, np. do wesela się zagoi. Frazami są także przysłowia i powiedzenia, które należy traktować jako rozbudowane związki frazeologiczne.

Liczbę frazeologizmów współczesnej polszczyzny także jest trudno określić. W słownikach odnotowuje się kilka tysięcy jednostek frazeologicznych (w Słowniku współczesnego języka polskiego, pod red. B. Dunaja, jest ich ok. 5 000), ale nie wyczerpuje to bogactwa frazeologii potocznej i nie obejmuje wielu wariantów frazeologicznych. Podobnie jak wśród wyrazów, także w podsystemie frazeologicznym następują liczne zmiany: przybywa wiele nowych związków, opartych na obserwacji współczesnego życia (np. republika kolesiów, turystyka aborcyjna), wiele wariantów i innowacji wchodzi do normy, powiększając zasób frazeologii, pewne związki frazeologiczne wychodzą z języka (np. szpakami karmiony). Frazeologia polska początku XXI w. z pewnością nie jest ani lamusem językowym, w którym są przechowywane formy i znaczenia przestarzałe i dawne, ani marginesem języka. Należy ją traktować – tak jak słownictwo – jako jeden z dwóch równorzędnych podsystemów leksykalnych.

Źródło: A. Markowski, Kultura języka polskiego. Teoria. Zagadnienia leksykalne, Warszawa 2008.

About these ads

7 Październik 2010 - Posted by | Filologia polska | , , , , , , , ,

Brak komentarzy.

Dodaj komentarz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

WordPress.com Logo

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Twitter picture

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

%d bloggers like this: