Tout

O wszystkim po trochu

Cezary Tomasz Szyjko, Enigma nowego regionalizmu europejskiego, Warszawa 2010

Enigma nowego regionalizmu europejskiego
W książce tej omówione zostały zagadnienia dotyczące polityki regionalnej, funduszy strukturalnych, energii odnawialnej, samorządności lokalnej, polityki spójności oraz wiele innych. Przeznaczona jest dla studentów stosunków międzynarodowych, politologii, europeistyki, prawa, zarządzania, ochrony środowiska i kierunków pokrewnych, a także dla osób pracujących w administracji publicznej oraz zajmujących się funduszami strukturalnymi Unii Europejskiej. Skorzystać z niej mogą także przedsiębiorcy.

Reklamy

27 lipca 2010 Posted by | Ciekawostki, Polityka zagraniczna, Stosunki międzynarodowe, Uncategorized | Dodaj komentarz

Państwo faszystowskie

Państwo faszystowskie to państwo występujące we Włoszech w latach 1922-1943 i w Niemczech w latach 1933-1945. Niekiedy przypisuje się występowanie tej formy w Hiszpanii i Portugalii. We Włoszech twórcą tego państwa był Benito Mussolini (1883-1945), a w Niemczech Adolf Hitler (1889-1945). Tak we Włoszech, jak i w Niemczech państwo nie przeżyło swego twórcy, zeszło ze sceny historycznej w okolicznościach końca drugiej wojny światowej, zmagania się sił wyzwoleńczych i wolności, z brutalną przemocą i dyktaturą jednostki. Rola tego państwa w najnowszych dziejach i możliwość faszystowskiego regresu nakazują jednak zajęcie się tym modelem państwa.

Państwo faszystowskie powstaje w warunkach kryzysu społecznego społeczeństwa kapitalistycznego. Miało to miejsce we Włoszech na początku lat dwudziestych, a w Niemczech lat trzydziestych. Liczne grupy społeczne, w tym robotnicy i inteligencja, wykazywali niezadowolenie z położenia społecznego przejawiającego się w bezrobociu, strajkach, wyzysku, braku świadczeń socjalnych. Rozczarowanie wywoływały także rezultaty zakończenia wojny i postanowienia traktatu wersalskiego. Rezultaty pierwszej wojny światowej niemal wszystkim narodom wydawały się niesprawiedliwe. Niemcy przegrały wojnę i uznały traktat za niesprawiedliwy. Włosi należeli do zwycięzców, ale żywili przekonanie, że ich zwycięstwo jest okaleczone, gdyż oczekiwali na przyznanie większej części wybrzeża Dalmacji.

Ruchy faszystowskie stworzone we Włoszech w 1919 r. przez Mussoliniego pod nazwą Związek Kombatantów i w Niemczech w 1920 r. przez Hitlera jako Narodowa Socjalistyczna Partia Robotnicza (NSDAP) odwoływały się do haseł sprawiedliwości społecznej, co przysporzyło im niemało popularności i zjednało zwolenników. Faszystowska krytyka liberalizmu obejmowała nie tylko krytykę liberalizmu politycznego, ale także liberalizm ekonomiczny. Specyfika faszyzmu polegała m.in. na tym, że ideologia, głosząca jawny i radykalny antykomunizm i antysocjalizm, jednocześnie zapowiadała wprowadzenie nowego systemu społecznego. Faszyści zapowiadali, że gospodarka nie będzie odtąd prywatną sprawą, opartą na wolnej konkurencji. Głosili hasło zniesienia podziałów klasowych przez wprowadzenie jednego miernika – pracy dla dobra wspólnego, a zewnętrznym wyrazem zniesienia podziałów miało być zorganizowanie społeczeństwa na zasadzie korporacji (stanów). Zapowiadano radykalne zmiany np. w systemie opieki społecznej, powszechnej oświaty, kontroli państwa nad gospodarką. Włoscy faszyści obiecywali likwidację bezrobocia, likwidację strajków, godziwe płace, 8-godzinny dzień pracy itd. W programie 25 punktów NSDAP zapowiadano likwidację niesprawiedliwego wyzysku przez kapitał bankowy, wsparcie drobnych przedsiębiorstw, nie- wytrzymujących konkurencji z wielkimi koncernami, reformę rolną, a także rozwój świadczeń socjalnych. Programy nie były w pełni realizowane.

Państwo faszystowskie nie dokonało zamachu na własność prywatną (z wyjątkiem własności żydowskiej w Niemczech). Wprowadziło jednak kontrolę nad gospodarką i planowanie. Faszyści starali się wykazać, że zmierzają do zniesienia różnic klasowych, zastąpienia walki klas realizacją solidarności wszystkich Niemców czy Włochów. Powstały organizacje sportowo-rekreacyjne, przeprowadzano liczne akcje pomocy dla biednych, wspólne wycieczki pracowników. Elementy socjalne przyspieszały faszystom popularności.

Państwo faszystowskie powstałe na fali niezadowolenia społecznego, wspierali przede wszystkim wielcy kapitaliści, szczególnie grupy finansowe, ale poparcie dały też masy średniej burżuazji, drobnomieszczaństwo, pewna grupa robotników przemysłowych i rolnych, znaczna część bezrobotnego proletariatu, warstwy zdeklasowanych robotników, część chłopstwa oraz znaczny odłam warstwy inteligencko-urzędniczej. Wszystkie te grupy pozyskano obietnicami i pewnymi zdobyczami socjałno-ekonomicznymi.

Ustrój faszystowski zwyciężył w tych społeczeństwach, gdzie brak było zakorzenionych tradycji demokratycznych, gdzie tradycje te były głuszone przez pozostałości feudalne w dziedzinie ekonomicznej, instytucji politycznych i obyczajowości. Wpływy junkrów pruskich czy obszarników włoskich spłatały się z dążeniami kapitału monopolistycznego.

Państwo faszystowskie miało być totalne, wszechobecne – „dla faszysty – stwierdza B. Mussolini – wszystko mieści się w państwie i poza państwem nie istnieje nic ludzkiego ani duchowego, ani tym bardziej nie posiada jakiejkolwiek wartości. W takim pojęciu faszyzm jest totalitarny, a państwo faszystowskie, jako synteza i zjednoczenie wszelkich wartości, daje właściwy sens całemu życiu narodu, rozwija je i potęguje (…)”. W innym miejscu Mussolini zaprezentował istotę państwa faszystowskiego stwierdzając: „Państwo, tak jak je pojmuje i urzeczywistnia faszyzm, jest faktem duchowym i moralnym, ponieważ konkretyzuje organizację polityczną, prawną, ekonomiczną narodu i taka organizacja jest w swej genezie i w swym rozwoju przejawem ducha. Państwo poręczycielem bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego, lecz jest też strażnikiem i przekazicielem ducha narodu, w tej postaci, jak go wypracowały w ciągu wieków język, obyczaj, wiara. Państwo jest nie tylko teraźniejszością, a nade wszystkim przyszłością” .

Termin „państwo totalne” wprowadził do polityki właśnie Mussolini. Hitler państwo pojmował celowościowo stwierdzając: „Główną zasadą, którą musimy zauważyć, jest to, że państwo nie jest celem, ale środkiem. Jest podstawą, na której opiera się kultura, ale ono nie dało jej początku. To raczej obecność rasy wyposażonej w możliwości cywilizacyjne wytworzyła ją”13. Państwo totalne czy totalitarne oznacza dążenie do takiej organizacji życia społecznego, by zakres działań państwa pokrywał się z aktywnością całego społeczeństwa. W państwie faszystowskim struktura i organizacja władzy publicznej była tak kształtowana, by mógł nią się posługiwać wódz w realizacji celów ruchu faszystowskiego. Wódz stawał się uosobieniem narodu i państwa. Znajdowało to wyraz w niemieckim haśle: „jeden naród, jedno państwo, jeden wódz”.

W Niemczech na czele państwa staje otoczony kultem wódz (Führersprinzip). W jego rękach skupiona była władza przywódcy partii, głowy państwa i szefa rządu. Do władzy Hitler doszedł drogą legalną, zdobywając przewagę w wyborach parlamentarnych i uzyskując nominację na kanclerza Rzeszy z rąk prezydenta Rzeszy Paula von Hindenburga. Wszystko to odbywało się w okresie, kiedy kolejne rządy parlamentarne opierały się o dekrety prezydenckie wydawane w trybie stanu wyjątkowego. Najwybitniejszy polski znawca faszyzmu niemieckiego – Franciszek Ryszka – nieprzypadkowo nazwał Trzecią Rzeszę „państwem stanu wyjątkowego”.

We Włoszech formalnie wprawdzie została zachowana monarchia, ale wódz partii faszystowskiej (il duce) był szefem rządu, wysoko wyniesionym ponad resztę gabinetu, który zawsze skupiał w swoim ręku najwyższe decyzje państwowe.

Partia faszystowska zarówno w Niemczech, jak i we Włoszech scaliła się z aparatem państwowym. Funkcjonariusze partyjni pełnili jednocześnie odpowiedzialne funkcje państwowe na szczeblu centralnym, jak i terenowym. Upaństwowienie partii faszystowskiej w drodze ustawy nastąpiło we Włoszech w 1929 r., a w Niemczech w 1933 r. W następstwie tego wystąpiło legalne łączenie funkcji państwowych i partyjnych, organy partyjne zostały wyposażone w szerokie uprawnienia państwowe a wszystkie inne organizacje polityczne podlegały likwidacji. Najpierw dotknęło to partię komunistyczną, potem partię socjaldemokratyczną, a w końcu wszystkie inne organizacje polityczne i społeczne pozostające przeciwnikami faszyzmu. Monopartia stała się jedyną legalną siłą polityczną i rządzącą. Wszystkie dotąd działające partie podlegały rozwiązaniu.

Parlamenty były traktowane jako ciała bez znaczenia, gdyż to rządy, a ściślej – wodza partii stojącego na czele rządu, obdarzono szczególnymi pełnomocnictwami władzy. Funkcje wodza nieprzerwanie pełni we Włoszech — Mussolini, a w Niemczech – Hitler. Nie wchodziła w grę zmiana czy wybieralność na tym stanowisku. Dożywotność pełnienia funkcji stała się ideą wynikającą z cech nadzwyczajności wodza i jego nieomylności.

Prawa i swobody obywatelskie istniejące w Niemczech i we Włoszech zostały ograniczone. W Niemczech wprowadzono rasistowskie ustawodawstwo przyznając pewne prawa narodowości niemieckiej a zakazując ich wszystkim innym narodowościom. Wolność indywidualna stała się jedynie koncesją państwa na rzecz jednostki.

W dziedzinie metod i środków działania aparatu państwowego dominuje terror. Występował on w całym okresie istnienia państwa faszystowskiego, a w okresie wojny był zwielokrotniony. Aparat policyjny i obozy stały się postrachem dla ludności i instrumentem wymuszania posłuszeństwa. Organy państwowe służące do stosowaniu terroru zostały rozbudowane do niebywałych rozmiarów.

Państwo faszystowskie przyjęło się określać jako terrorystyczną dyktaturę kapitału monopolistycznego, występującą w okresie zagrożenia państwa przez rewolucyjne nastroje mas ludowych i nieporadność rozwiązania złożonych problemów społecznych przez ówczesne reżimy polityczne niestabilnej demokracji parlamentarnej. Państwo faszystowskie jest przykładem państwa totalitarnego w konkretnych warunkach historycznych. Wyrosło ono w sytuacji wystąpienia społecznych okoliczności i zeszło ze sceny dziejowej w warunkach kataklizmu wojennego wywołanego przez ten rodzaj państwa. W wymiarze czasowym występowało krótko, ale dostarczyło bogatego doświadczenia do formułowania przestrogi przed wystąpieniem państwa o podobnym obliczu.

Źródło: E. Zieliński, Nauka o państwie i polityce, Warszawa 2001.

22 lipca 2010 Posted by | Nauka o państwie i polityce | , , , , , , | Dodaj komentarz

Proces polityczny

Na pojęcie „proces polityczny” składają się zmiany zachodzące w następujących po sobie stadiach rozwojowych. Wedle J. Szczepańskiego – wybitnego polskiego współczesnego socjologa – termin proces oznacza „względnie jednorodne serie zjawisk powiązane zależnościami przyczynowymi lub strukturalno-funkcjonalnymi”. Określenie to służące do definiowania procesu społecznego może być użyteczne do określenia procesu politycznego, będącego szczególną postacią procesu społecznego. Proces społeczny jako część zdarzeń uwarunkowanych okolicznościami będzie procesem politycznym, gdy przynajmniej jako jeden z podmiotów takich zdarzeń wystąpi podmiot polityki.

Zdaniem A. Antoszewskiego, proces polityczny, podobnie jak każdy proces społeczny, winien być rozpatrywany jako ciąg zdarzeń obiektywnie ze sobą powiązanych. Oznacza to, że jest on wytworem rzeczywistości politycznej. Ramy tego procesu wyznaczają zjawiska polityczne po sobie następujące i tworzące pewien ciąg rozwojowy. W opisie procesu politycznego ważne jest zwracanie uwagi, nie tylko na wyznaczanie stanów początkowych i końcowych, ale także rekonstrukcję stanów pośrednich, pozwalających na ustalenie treści i kierunków dokonujących się przekształceń.

W dążeniu do uchwycenia procesu politycznego danego okresu dziejowego istotne jest stwierdzenie zakresu przekształceń systemu politycznego i zdarzeń powodujących te przekształcenia.

W ujmowaniu procesu politycznego występują różne podejścia. W nauce o państwie i polityce najczęściej spotyka się trzy: 1) podejście ewolucyjne, 2) podejście systemowe, 3) podejście instytucjonalne. Każde z tych podejść ma określoną wartość i pozwala ująć różne zjawiska życia politycznego. Ideałem byłoby zastosowanie wszystkich tych ujęć w opisie systemu politycznego. W rzeczywistości badań naukowych raczej tego się nie spotyka. Analizy dokonuje się zazwyczaj w jednowymiarowym ujęciu.

Podejście ewolucyjne proces polityczny traktuje jako przyczynowo-skutkowy zespół zjawisk tego samego typu zachodzących w następujących po sobie stadiach rozwojowych. Można też inaczej stwierdzić, że procesem politycznym jest zespół pokrewnych zjawisk politycznych, wiążących się ze sobą w jeden ciąg czasowy, mający jakąś przyczynę i kończący się skutkiem, z tym, że przyczyna i skutek pozostają faktami politycznymi. Występujące zjawiska polityczne wywierają wpływ na strukturę polityczną powodując jej zmiany i rodzenie nowych stanów.

Podejście systemowe proces polityczny rozpatruje jako układ interakcji zachodzących pomiędzy składnikami systemu politycznego oraz wzajemną modyfikację elementów tego systemu i otoczenia poprzez proces sprzężenia zwrotnego i porozumiewania się. W politologii amerykańskiej uczeni preferują to podejście do badań procesu politycznego i całokształtu zjawisk politycznych.

Podejście instytucjonalne procesu politycznego preferuje opis zjawisk politycznych przez pryzmat struktury i organizacji elementów systemu politycznego w określonym wymiarze czasowym. Stosunki polityczne przedstawia się w świetle struktury politycznej społeczeństwa.

Cechą wspólną podejść jest to, że obejmują one zespół zachowań politycznych jednostek ludzkich i zbiorowości dynamicznie: od fazy początkowej, jaką jest zainspirowanie działania politycznego do fazy końcowej, która stanowi zamierzoną lub nie zamierzoną zmianę istniejącego stanu rzeczy. W rekonstrukcji realnego procesu politycznego największą przydatność ma podejście ewolucyjne. W takim ujęciu, zdaniem M. Chmaja i M. Żmigrodzkiego „proces polityczny jest to przebieg regularnie po sobie następujących faktów politycznych pozostających ze sobą w związku skutkowo-przyczynowym”.

Na proces polityczny, jego kształtowanie, przebieg i skutki wywierają wpływ różne czynniki, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne. Czynników tych jest wiele m.in. ekonomiczne, polityczne, socjalne, kulturowe, międzynarodowe. Wśród tych istotniejszych należy wymienić: 1) stopień rozwoju społeczno-gospodarczego danego państwa i jego dynamika rozwoju, 2) stosunki polityczne i gospodarcze oraz kulturalne z innymi państwami i wspólnotami międzynarodowymi, 3) orientacja cywilizacyjna sił rządzących i wywierających wpływ na proces rządzenia, 4) kultura polityczna społeczeństwa.

Zagadnienia dotyczące procesu politycznego są niezwykle złożone. Obejmują bowiem realne przejawy życia politycznego społeczeństwa. Rekonstrukcja tych procesów wymaga spojrzenia kompleksowego i uwzględnienia złożoności sytuacji politycznej. Model procesu politycznego można przedstawić opisując stan początkowy i końcowy danego okresu życia politycznego, stany pośrednie i etapy przechodzenia jednego w drugi. W końcu rozeznanie naukowe wymaga określenia ogólnej prawidłowości występującej w procesie politycznym danego okresu rozwoju społeczeństwa. W odtwarzaniu procesu politycznego trzeba określić warunki powstania, rozwoju, utrzymania się, jak też zanikania określonych typów zachowania i działań politycznych. Należy też prześledzić niektóre subiektywne i obiektywne uwarunkowania tych działań oraz ich zależności. Wreszcie wypada ujmować procesy i zjawiska polityczne, tak jak występują w rzeczywistości społecznej, tzn. w dynamice, ruchu, przemianach, wzajemnym oddziaływaniu na siebie.

Procesy polityczne cechuje różnorodność. Nie ma powtarzalnych procesów politycznych. W realiach życia politycznego przebiegają na różnych poziomach zorganizowania i działania społecznego. W typologii procesów politycznych można wydzielić procesy: samostanowienia, upodmiotowienia, instytucjonalizacyjne, partycypacyjne i inne. Procesy polityczne samostanowienia są właściwe dla narodów dążących do uzyskania niezawisłości politycznej w postaci niepodległości państwowej. Procesy te mogą też wystąpić w dążeniach do uzyskania większego zakresu suwerenności i niezależności państwa czy innej wspólnoty politycznej. Procesy polityczne upodmiotowienia związane są z dążeniami pewnych grap społecznych do uzyskania podmiotowości politycznej i uczestnictwa w życiu politycznym na równi z innymi grupami (chłopi czy robotnicy w przeszłości). Procesy polityczne instytucjonalizacyjne polegają na tworzeniu podstaw działania podmiotów politycznych i dopuszczenia ich uczestnictwa w funkcjonowaniu systemu politycznego (prawa wyborcze obywateli, prawa dla partii politycznych). Wreszcie procesy polityczne partycypacyjne zasadzają się na wzroście uczestnictwa podmiotów zbiorowych i indywidualnych uczestników w życiu publicznym (związków zawodowych w ustalaniu układów zbiorowych, obywateli w konsultacji projektów aktów prawnych).

Prezentowana typologia procesów politycznych obrazuje złożoność życia politycznego społeczeństwa. Każda materia polityczna wyznacza inne procesy. Rzecz nie w kreowaniu wszystkich typów procesów politycznych – co trudne jest do zrealizowania – lecz uświadomienia sobie bogactwa i złożoności oraz różnorodności życia politycznego.

Źródło: E. Zieliński, Nauka o państwie i polityce, Warszawa 2001.

22 lipca 2010 Posted by | Nauka o państwie i polityce | , , , | Dodaj komentarz