Tout

O wszystkim po trochu

Pisownia nazw geograficznych i administracyjnych

Żadnych wątpliwości nie budzi użycie wielkiej litery w pisowni nazw kontynentów: Afryka, Ameryka Południowa, Ameryka Północna, Antarktyda, Azja, Australia, Europa, jak również nazw wielkich obszarów geograficznych: eurazja, Arktyka, Antarktyka. Tak samo piszemy jedno- i wielowyrazowe nazwy państw, oficjalne (np. Republika Czeska) i będące w codziennym użytku (np. Czechy), współczesne (Benin) i historyczne (Dahomej): Armenia, Burkina Faso, Chiny, Dania, Ekwador, Francja, Haiti, Indie, Kolumbia, Monako, Rzeczpospolita Polska, San Marino, Stany Zjednoczone Ameryki Północnej, Wielka Brytania itd.

Szczególną uwagę warto zwrócić na metafory, którymi zwyczajowo (a nie doraźnie, jednorazowo) i przy tym w sensie przenośnym określa się dane państwo: Zielona Wyspa, Kraj Kwitnącej Wiśni. Wielkimi literami pisze się tu wszystkie samodzielne wyrazy tworzące taką metaforę. Dzięki temu podane wyrażenia odróżniają się od rzeczowników pospolitych z tymi samymi określeniami (por. zielona wyspa – wyspa, która jest zielona, tzn. zalesiona). Z kolei określenia typu kraj samurajów (czyli Japonia) odznaczają się znaczną frekwencją w tekstach, ale nie są metaforyczne i dlatego nie wymagają wielkiej litery na początku każdego członu.

Więcej miejsca dla rozstrzygnięć fakultatywnych pozostawiono w podgrupie nazw obszarów geograficzno-kulturowych. Wariantem zalecanym jest pisownia wielką literą: Wschód (Azja albo kraje dawnego bloku komunistycznego), Zachód (zachodnia Europa), Daleki Wschód, Bliski Wschód. Nazwy te identyfikują dany obszar nie gorzej niż zestawienia typu Kraj Kwitnącej Wiśni. Małe litery grożą udosłownieniem każdego z tych przykładów, pozostają więc rozwiązaniem dużo gorszym nawet dla przykładów typu wschód czy zachód, które w tej postaci ortograficznej oznaczają strony świata lub pozycję Słońca nad horyzontem.

Wielkiej litery wymagają również polskie i obce nazwy prowincji, regionów geograficznych i stanów (jedno- i wielowyrazowe): Białostocczyzna, Badenia-Wirtembergia, Dolny Śląsk, Katalonia, Komwalia, Kresy Wschodnie, Małopolska, Mazowsze, Nowa Południowa Walia, Podkarpacie, Polesie, Półrioc- na Dakota, Prusy Książęce, Quebec, Wielkopolska, Wisconsin itd. Do tej grupy należą także rzeczowniki Bydgoskie, Częstochowskie, Kieleckie, Świętokrzyskie, Podkarpackie itd. Inaczej piszemy nazwy województw i innych regionów administracyjnych – małą literą.

Kolejną podgrupę przykładów zwykle oczywistych dla piszących tworzą polskie i obce nazwy miast, wsi i osiedli (jedno- i wielowyrazowe): Augustów, Biała, Bonn, Buczyna, Chartum, Dublin, Ełk, Frankfurt, Grodzisk Wielkopolski, Jelenia Góra, Jeżyce, Lądek-Zdrój, Lipno Górne, Mroźna, Niewodnica Kościelna, Nowe Miasto, Nowy Sącz, Ostrów Mazowiecka, Ostrów Wielkopolski, Pogorzałe, Salt Lake City, Sankt Petersburg, Suchatówka, Stara Wieś, Zagórzany itd.

Ze względu na różnorodność przykładów, wielość typów strukturalnych oraz możliwe wpływy pisowni angielskiej czy nawet oryginalnej dużo trudniejsza okazuje się pisownia nazw geograficznych, zwłaszcza wielowyrazowych. Do tego zbioru zaliczamy nazwy oceanów, mórz, rzek, jezior, wysp, półwyspów i przylądków, cieśnin, kanałów i zatok, łańcuchów i szczytów górskich, wyżyn i nizin itp. Piszemy zatem: Ocean Atlantycki, Ocean Lodowaty, Morze Barentsa, Morze Północne, Ren, Ob, Irtysz, Noteć, Bajkał, Jezioro Wiktorii, Gopło, Śniardwy, Grenlandia, Tasmania, Uznam, Wolin, Wyspa Wielkanocna, Wyspę Wrangla, Labrador, Półwysep Iberyjski, Rozewie, Przylądek Dobrej Nadziei, Przylądek Zielony, Cieśnina Gibraltarska, Kanał Kiloński, Kanał Sueski, Zatoka Perska, Zatoka Pucka, Alpy, Andy, Apeniny, Himalaje, Karpaty, Tatry, Sudety, 4&óry Stołowe, Góry Świętokrzyskie, Mount Everest, Mont Blanc, Rysy, Śnieżka, Wyżyna Sandomierska, Nizina Mazowiecka itd.

Tę liczną podgrupę tworzą nazwy jedno- i wielowyrazowe. Pisownia nazw jednowyrazowych jest oczywista – z wielką literą na początku. Trudniejszy pod względem ortograficznym jest podtyp o budowie złożonej. Jeśli wielowyrazowa nazwa geograficzna jest oparta na składni związku rządu (np. Morze Barentsa) lub zgody rzeczownikowo-przymiotnikowej (Wyspa Wielkanocna, Półwysep Apeniński), to rzeczowniki morze, wyspa, półwysep itd., stanowiące bezdyskusyjne składniki tej nazwy, piszemy wielką literą.

Inna trudność wiąże się z pisownią przymiotników północny, wschodni itd. Jeśli wchodzą one w skład nazwy własnej (Morze Północne, Beskidy Wschodnie itd.), to piszemy je wielką literą. Jeśli są zwykłymi określeniami rzeczowników będących nazwami własnymi, piszemy te przymiotniki małą literą: zachodnie Sudety. Trzeba tu podkreślić funkcję szyku. Jako przydawki te przymiotniki występują przed rzeczownikami. Jako elementy zestawienia będącego nazwą własną – za nimi.

Wahania co do użycia wielkiej litery odczuwają nawet zaawansowani piszący po polsku – wtedy, gdy rzeczownik pospolity {góra, morze, jezioro, półwysep, pustynia itp.) łączy się z rzeczownikiem w mianowniku, który jest właściwą nazwą własną, w odmianie całego wyrażenia przez przypadki nie zmienia formy i zwykle może w podobnych kontekstach występować samodzielnie, tzn. bez tego rzeczownika pospolitego (góra Mnich, wyspa Bornholm, półwysep Hel, pustynia Kara-Kum itd., ale także morze Marmara).

W szkolnych podręcznikach ciągle można znaleźć opozycję przykładów Morze Bałtyckie – morze Bałtyk, która opiera się na nieporozumieniu i przez to jest chybiona metodycznie i dydaktycznie. Ani nie mówimy, ani nie piszemy morze Bałtyk, podobnie jak niemożliwe jest użycie sekwencji wyrazów typu ocean Atlantyk w poprawnym tekście. Równoznacznym wariantem zestawienia jest sam rzeczownik Bałtyk. Dlatego nie ma sensu tłumaczenie, że morze Marmara piszemy tak samo jak morze Bałtyk, zwłaszcza że sam rzeczownik Marmara jest nazwą wyspy na tym morzu. Z tego punktu widzenia pisownia * Morze Marmara okazuje się sensowna. Mimo że można ją znaleźć w wielu książkach geograficznych, z jej zastosowaniem we własnych tekstach należy się wstrzymać do czasu wydania odpowiedniej decyzji przez Radę Języka Polskiego.

Wielką literą piszemy również nazwy ciał niebieskich – planet, księżyców, gwiazd i gwiazdozbiorów: Ziemia, Mars, Wenus, Księżyc (naturalny satelita Ziemi), Io, Fobos, Słońce (gwiazda w centrum Układu Słonecznego), Alfa Centauri, Syriusz, Droga Mleczna, Wielka Niedźwiedzica, Wielki Wóz itd. Kłopotliwe okazują się nazwy nam najbliższe: Ziemia, Księżyc, Słońce. Rzeczowniki te, pisane małą literą, oznaczają odpowiednio: ‚grunt albo areał'; ‚satelitę jakiejś planety'; ‚dzienny blask’ albo ‚gwiazdę w centrum jakiegoś układu planetarnego’. Wątpliwości dotyczą także pisowni rzeczownika kosmos, przez słowniki ortograficzne odnotowanego właśnie tylko w tej postaci. Pisownia Kosmos, choć rozpowszechniona, nie wydaje się profesjonalna, ale trudno ją dyskwalifikować.

Źródło: T. Karpowicz, Kultura języka polskiego. Wymowa, ortografia, interpunkcja, Warszawa 2009.

About these ads

7 Październik 2010 - Posted by | Filologia polska | , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,

Brak komentarzy.

Dodaj komentarz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

WordPress.com Logo

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Twitter picture

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

%d bloggers like this: